Tijdens deze meet-up in het kader van het CASA-jaarthema (2)026: A Space Odyssey verkenden we de huidige en verwachte ontwikkelingen van AI binnen het vakgebied van architectuur, stedenbouw en landschap. Hoofdspreker was architect Bart Mispelblom-Beyer van TANGRAM Architekten. Na zijn inhoudelijke inleiding gingen we met genodigden en de zaal in gesprek over toekomst, heden, verleden, pixels, blobs en luchtkastelen. Bekijk hieronder de voordracht van Jesse Laport, het AI-verslag en de foto’s van deze avond.
Tekst gaat verder onder video.
De befaamde architectuurcriticus Charles Jencks roemde medio jaren negentig het ontwerp van Arnhem Centraal als het meest innovatieve architectuurconcept van dat moment wereldwijd. Het ontwerp was zijn tijd zonder meer ver vooruit. Architect Ben van Berkel (UN Studio) was een van de allereersten om met computerprogramma’s de verschillende verkeersstromen in kaart te brengen en daarmee ook het gebouw vorm te geven. Het resultaat is een Space Oddity van monumentale omvang, die een tijd lang op eenzame hoogte stond als schoolvoorbeeld van computer-gegenereerde bouwwerken. De digitale revolutie is misschien niet direct aan de gevels af te lezen, maar computers zijn sindsdien allang niet meer weg te denken in de architectuur. Anno nu is AI alom… Wat betekent dit voor de ontwerppraktijk? Waar zetten we deze ‘tools’ op in, wat levert het op, wat kost het en waar gaat het heen: ongekende nieuwe vormen van architectuur of gewoon meer renderporn tegen minder kosten? Bovenal: wat wordt de rol van de architect? Die van curator en co-creator of van tovenaarsleerling en technocraat? Urgente vragen want ‘nu kunnen we het nog vormgeven’. Hoofdspreker was architect Bart Mispelbloem-Beyer, die met zijn bureau TANGRAM Architekten onlangs de expo Onmetelijk belangrijk samenstelde en in vervolg daarop een serie artikelen schreef over AI in de architectuur voor De Architect. Daarna gingen we in gesprek over toekomst, heden, verleden, pixels, blobs en luchtkastelen. Wat kunnen we leren van Arnhem CS?
Tekst gaat verder onder de foto’s.
Foto’s | Rachelle Stoffels Fotografie
Geheel in de geest van het jaarthema hebben we AI een verslag laten schrijven over dit event.
De architect en de machine — een meet-up over AI, ambacht en zachte waarden
Het begint met een eerlijke nuchterheid. Bart Mispelblom Beyer, architect en onderzoeker, wil geen jubelverhaal houden over AI, maar ook geen apocalyptische waarschuwing. Zijn kernboodschap is simpel: de architect wordt niet vervangen door AI, maar wel door de collega die er wél mee leert werken. Daarmee is de toon gezet voor een avond die gaat over veel meer dan technologie.
Want wat AI blootlegt, zo betoogt Bart, is een ouder probleem in de architectuur. Modellen zijn alleen zo goed als de data die erin gaat — en de data die architecten typisch aanleveren, de meters, de regelgeving, de kwantificeerbare feiten, mist precies datgene wat een gebouw écht goed maakt. Hij noemt het de zachte waarden: sociale verbinding, intuïtie, veiligheid, cultuur, het gevoel van thuis zijn. Een collega-bureau in Amsterdam investeerde €50.000 in data en zag zijn AI-modellen alsnog falen. De reden: die zachte waarden zaten er simpelweg niet in.
Om te laten zien wat er wél mogelijk is als je die waarden serieus neemt, neemt Bart zijn publiek mee naar Zuidoever, een zorggebouw voor mensen met dementie. Geen donkere gangen met kamers links en rechts, maar een open opzet met zogenoemde dwaalzones — ruimtes die bewoners onbewust in beweging brengen, activeren, laten socialiseren. Het resultaat is opmerkelijk meetbaar: minder medicijngebruik, een substantieel lagere zorgvraag en gemiddeld 15% minder ziekteverzuim onder het personeel. De Universiteit Leiden onderzoekt inmiddels waarom dit gebouw presteert zoals het presteert.
Een tweede project speelt zich af aan de A10, de drukste snelweg van Nederland. Een dichte stedelijke opgave met geluidsoverlast, een lastige buurt en een ontwikkelaar die maximaal wil bouwen. De oplossing zit in slimme vormen — ronde gebouwen die zichtlijnen creëren, sociale controle mogelijk maken en tegelijk het geluid weren. Er wordt een kas neergezet naast de bouwplaats, buurtbewoners worden betrokken, en de mensen die het gebouw aanvankelijk wilden afbreken, omarmen het uiteindelijk. Er komen cursussen, een gedeelde koelkast, een muziekfestival. Het gebouw wordt een buurtcentrum.
In Eindhoven experimenteerde Bart met AI in een participatieproces. Door een digitaal simulatiemodel in te zetten — een soort serieus Monopoly — konden bewoners en beleidsmakers samen keuzes maken over verkeer, hittestress en financiële haalbaarheid. Niet als sluitstuk van een ontwerp, maar al bij de beleidsvorming. Het resultaat was een coalitieakkoord met concrete uitgangspunten voor een CO2-plan. AI als middel om mensen eerder en beter te betrekken, niet als vervanger van hun stem.
Architect Joep Koenders herkent de kansen voor kleine bureaus. AI is voor hem een soort snelle stagiair: hij laadt documenten in, laat ze analyseren, schrijft teksten vanuit zijn eigen waarden en verwerkt informatie die hij anders nooit zou bijhouden. Maar hij is ook degene die de vinger op de zere plek legt: er bestaat een reëel risico dat een hele generatie architecten leert ontwerpen zonder te begrijpen wat ze maken. Mooi kunnen produceren is niet hetzelfde als begrijpen. En wie AI’s output niet kritisch kan beoordelen, verliest de regie.
Aan de academie klinkt diezelfde spanning. Studenten leren er nog altijd fysieke modellen maken, bewust analoog. Niet als nostalgisch gebaar, maar omdat het de enige manier is om ruimte werkelijk te begrijpen — met de hand, met het lichaam. AI mag een hulpmiddel zijn, maar het vermogen om bewuste keuzes te maken en die te kunnen verantwoorden, is iets wat een mens zelf moet leren. Geen dystopie dus, maar ook geen naïef optimisme.
Landschapsarchitect Cor Simon sluit aan met beelden van wat AI hem geeft: snel ideeën visualiseren, plantengroei simuleren, seizoenen verbeelden voor klanten die anders geen beeld hebben bij wat er geplant wordt. Handig, inspirerend zelfs. Maar ook hij waarschuwt: mooie renders maken zonder de ruimte werkelijk te kennen, zonder te weten welke plant waar staat en waarom, levert ontwerpen op die er goed uitzien maar nergens op gebouwd zijn. De schets — zes minuten, een beetje ruw, een gevoel dat nog niet precies benoemd is — blijft een communicatiemiddel dat AI niet kan vervangen.
De meet-up eindigt met een gedicht, voorgedragen door Jesse Laport. Over de hamer en de spijker. Over wie de regie voert als AI zelf kan ontwerpen. En over de vraag die niemand echt kan beantwoorden, wat is onze eindstreep? En zien we die nu of pas straks op de valreep?
Hoofdspreker Bart Mispelblom-Beyer
Architect en stedenbouwkundige Bart Mispelblom-Beyer is medeoprichter van TANGRAM Architekten dat actief is op het gebied van ontwerp, onderzoek en onderwijs met een focus op stedelijke dichtheid, gemengde functies en maatschappelijke vraagstukken. In het voorjaar van 2024 opende TANGRAM de tentoonstelling ‘Onmetelijk Belangrijk, Kunstmatige Intelligentie en de zachte waarden van de architectuur’ in Alkmaar. Sindsdien reisde deze expo onder meer naar het Nieuwe Instituut in Rotterdam en de TU Eindhoven. Per 1 februari van dit jaar heeft Mispelblom-Beyer i.s.m. de Erasmus Universiteit, de TU Delft, de academies van bouwkunst van Rotterdam en Amsterdam, zeven architectenbureaus en enkele belangenorganisaties, waaronder de BNA, een door de Top Creative Industries gesteund onderzoekslab gestart op de implementatie van zachte waarden in AI gestuurd ontwerp. Eind dit jaar zal een eindresultaat gepubliceerd worden.
CASA-Jaarthema (2)026: A Space Odyssey
Onder het motto (2)026 Space Odyssey reizen we in 2026 door tijd en ruimte om de impact van de veelal ‘onzichtbare’ technologische wereld om ons heen – de digitale revolutie en die van AI in het bijzonder – op onze fysieke leefomgeving en het ruimtelijk ontwerp daarvan te verkennen. Concreet organiseren we een caleidoscopisch programma voor diverse doelgroepen dat bestaat uit drie lijnen: inhoudelijk verdiepende meet-ups waarin we de (verwachte) ontwikkelingen en hun impact in kaart brengen, een SF-filmreeks als spiegel voor het heden en workshops waarin we met studenten de stad van toekomst zichtbaar maken. Arnhem (026), van nu en in de nabije toekomst, vormt hierbij de casus; want de toekomst manifesteert zich immers al in het hier en nu.